Tác giả
Nực cười châu chấu đá xe, tưởng rằng chấu ngã ai dè xe nghiêng
– Thành ngữ Việt Nam
Cuối tháng Tư năm 2025, lễ diễu binh được tổ chức tại TP.HCM thu hút hơn 6.6 triệu lượt thảo luận trên các mạng xã hội. Tiếp tháng 8, đầu tháng 9, lễ duyệt binh tại Hà Nội ghi nhận 2.7 triệu lượt thảo luận. Người ta phát cuồng với phim “Mưa đỏ” – một bộ phim được quân đội sản xuất và đã tạo kỷ lục phòng vé với cốt truyện đẫm lệ về những mất mát của cả hai chiến tuyến trong Kháng chiến chống Mỹ cùng hàng loạt “Concert quốc gia” được tổ chức rầm rộ. Cả nước lên đồng với các thông điệp “yêu nước” ngập tràn trên các mạng xã hội. “Kỷ nguyên vươn mình” đầy triển vọng đã mở ra như vậy.
Mùa hè 2026, 101 triệu bài viết trên mạng xã hội Threads về hành động giết người của Nguyễn Sỹ Cương, cựu đại biểu Quốc hội Việt Nam với người vợ làm Bộ trưởng đã lật ngược mọi thứ. Bằng sự kiên định tỉnh táo và tinh thần công lý, người trẻ Việt Nam đã đưa một thông điệp rõ ràng: Họ đang thức tỉnh!
Mảnh ghép phô bày bức tranh thối nát của hệ thống
Ngày 30/5, chiếc xe máy của cha con chú Đỗ Việt Hùng và em Đỗ Ngọc Phương Thùy (tên thường ngày Mina) đang đi trên đường Nguyễn Huy Tự. Đột nhiên, một chiếc xe BMW X3 đi ngược chiều húc trực diện, xé chân em Thùy, ghìm nát chiếc xe máy và chú Hùng. Chiếc BMW sau đó đâm thẳng vào gốc cây số 55 trên đường. Cú húc của chiếc xe điên mất lái đã khiến người cha bị thương nặng. Người con gái phải chịu cái chết tức tưởi khi một chân bị cắt lìa, nằm trên đường chịu đựng đau đớn tột cùng trong khoảng 15-20 phút (theo chia sẻ của người dân hiện trường) trước khi tử vong ở bệnh viện, chỉ 10 ngày trước thềm kỳ thi THPT Quốc gia 2025 mà Thùy đáng ra sẽ tham dự.
Tại hiện trường, camera ghi lại cảnh Nguyễn Sỹ Cương (áo sơ mi caro) bước khỏi xe, chống nạnh gọi điện thoại và thản nhiên rời đi trên một chiếc xe máy. Ngoài ra, một người phụ nữ nữa bước ra từ xe đã rời đi trước đó ngay sau khi sự việc xảy ra nghi là bà Lâm Thị Phương Thanh – vợ ông Cương. Xe cấp cứu chỉ tới sau đó 30p dù bệnh viện. Sự tức tưởi mà nạn nhân phải chịu đựng, cùng với sự thờ ơ của kẻ thủ ác đã gây ra làn sóng phẫn nộ mạnh mẽ của người trẻ trên các mạng xã hội trong tháng 5-6 năm 2025.
Tưởng chừng vụ việc đã chìm xuống sau cơn sốt “Mưa đỏ” và lễ duyệt binh tại Hà Nội năm 2025 thì tới đầu tháng 8 năm 2026, vụ việc lại một lần nữa bị cộng đồng mạng nhắc lại với cường độ mà có lẽ đảng cầm quyền cũng không ngờ tới. Threads ghi nhận mỗi ngày có hàng triệu lượt thảo luận mới. Những người khởi xướng được truyền thông “chính thống” gọi gộp chung thành “Gen Z”.
Người trẻ Việt Nam, được hiểu chung theo bối cảnh hiện tại là Gen Z đã thể hiện sự bền bỉ và sáng tạo vô giới hạn thể hiện thông qua những biện pháp phản kháng trực tuyến lẫn trực tiếp.
Từ đầu tháng 8, sau các vụ việc tại Đèo Hải Vân, chuyện gian lận thi cử tại Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, vụ việc xử phạt MCK – một rapper nổi tiếng và từng công khai ủng hộ phong trào Palestine, vụ việc đèo Hải Vân bị cạo trọc nhường chỗ cho những dự án bất động sản kệch cỡm. Các thông điệp “Không để vụ này chìm” được người trẻ nhắc lại và dẫn lan tỏa mạnh mẽ trên mạng xã hội.
Phong trào nhanh chóng phát triển khi người trẻ bắt đầu kêu gọi nhau ra cây số 55 – địa điểm của vụ tai nạn. Chỉ trong 1 ngày, gốc cây tràn ngập hoa tưởng niệm. Như có tật giật mình, Dân phòng và công an bị điều ra đứng canh để ngăn cản người tưởng niệm đặt hoa, canh tới tận khuya. Người tới tưởng niệm phải giải thích với dân phòng để đặt hoa – một hành động tưởng niệm rất bình thường và các bó hoa sau đó cũng nhanh chóng bị dẹp vào thùng rác.
“Cây tưởng niệm số 55”, một website cho phép các hành động tưởng niệm trực tuyến – thắp nến, đặt hoa, viết giấy phúng điếu được lập ra ghi nhận hơn 320.000 lượt ghé thăm sau 5 ngày phát hành. Theo admin website, hệ thống đã liên tục bị tấn công, gây khó khăn trong việc duy trì web và các tương tác hiển thị. Tới ngày 20/8, website chính thức khóa truy cập từ IP tại Việt Nam.
Bài đăng về Lâm Thị Phương Thanh – Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch được bổ nhiệm từ tháng Tư nhận được vô số lượt “Phẫn nộ” từ cộng đồng. Với rất nhiều câu hỏi, tại sao chồng bà gây tai nạn chết người nhưng bà vẫn có thể được thăng tiến ngoạn mục như vậy?
Tới ngày 16/8, tổng số bài viết liên quan tới chủ đề Nguyễn Sỹ Cương đã đạt 101 triệu bài viết chỉ tính riêng trên Threads, chưa tính tới các nền tảng khác như Facebook, Instagram, TikTok, Reddit. Sức ép từ cộng đồng đã buộc Đài Truyền hình Quốc gia VTV gấp rút làm một phóng sự ngắn vào chương trình thời sự tối ngày 17/8. Phóng sự này có nội dung cơ bản như sau: (Xem full phóng sự tại đây)
- Danh tính thủ phạm – ông Nguyễn Sỹ Cương được xác định là người gây ra tai nạn do đi sai làn đường và trực tiếp gây ra cái chết của em Thùy và làm bị thương chú Hùng, và theo đó, vi phạm Khoản 1 Điều 260 Bộ luật Hình sự
- Ông Nguyễn Sỹ Cương đã được xác định không có nồng độ cồn, không ghi nhận dương tính ma túy, cũng có bằng lái xe và đã “tích cực” khắc phục hậu quả với gia đình nạn nhân
- Nguyễn Sỹ Cương có đủ điều kiện để được miễn truy cứu hình sự và có đơn đề nghị miễn truy cứu trách nhiệm hình sự từ gia đình nạn nhân
- Sự việc đã diễn ra hơn 1 năm, nhưng bị “đào” lại là vì người trẻ đã bị định hướng bởi “các thế lực thù địch, phản động” trong và ngoài nước, và… người trẻ đang không chịu đẻ (không rõ liên quan gì để được đưa vào phóng sự cấp quốc gia như vậy)
Phóng sự này bộc lộ vô vàn tình tiết vô lý cùng kết luận “miễn truy cứu theo luật” đã lại một lần nữa được người trẻ phơi bày trên các trang mạng xã hội.
Chia sẻ kết quả giám định của ông Cương được cho là có nhiều điểm bất hợp lý. “Phường Hai Bà Trưng” là đơn vị có sau sáp nhập, chỉ chính thức đi vào hoạt động ngày 1/7/2025 trong khi tai nạn xảy ra ngày 30/5. Cũng như vậy, các bài báo ghi nhận kết quả giám định tại chỗ không ghi nhận nồng độ cồn, vậy nhưng trong bản tin lại ghi tai nạn ngày 30/5, còn ngày làm giám định lại là ngày 31/5. Khi này liệu còn có thể đánh giá chính xác nồng độ cồn/ma túy trong kẻ gây tai nạn?
Cũng không rõ là do thực hiện phóng sự quá gấp rút hay như thuyết âm mưu về việc phóng viên VTV muốn phản ứng ngầm sự thật – Biên bản còn có nhiều các lỗi chính tả khôi hài như tên máy đo nồng độ “AloSense” trong khi phải là “AlcoSense Prodigy 2”, “giao thong”, sai tên ông Cương từ “Sỹ” thành “Sĩ”. Tất cả cũng đã đều được các Gen Z “lười biếng, thụ động” nhanh chóng chỉ ra.
Điểm gây phẫn nộ nhất là việc Nguyễn Sỹ Cương đã được miễn trách nhiệm hình sự dù hành động của y đã khiến một người tử vong. Điều này khiến người trẻ và ngày cả giới hành nghề luật, đặt ra nhiều nghi vấn về tính trung thực và khách quan. Đài Truyền hình Việt Nam (VTV) không công bố chính xác căn cứ pháp lý được áp dụng để xem xét miễn trách nhiệm hình sự cho Nguyễn Sỹ Cương, nhưng nhiều khả năng vụ việc của ông Cương được áp dụng theo khoản 3 Điều 29 BLHS 2015. Ông Cương được cơ quan tiến hành tố tụng xác định vi phạm Khoản 1 Điều 260 BLHS 2015 về tội “Tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ” khi ông này “đi sai làn đường” và gây hậu quả dẫn đến làm chết 01 người và một người bị thương. Bên cạnh đó, theo Bộ Công an, bộ luật Hình sự hiện hành quy định chỉ được miễn trách nhiệm hình sự sau khi có quyết định khởi tố vụ án (Thanh Niên, 2026), như vậy ông Cương sẽ phải chịu khởi tố vụ án trước khi được miễn trách nhiệm hình sự. Dù Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao có từng trình bày đề xuất không khởi tố hình sự vào tháng 10 năm 2025 (5 tháng sau vụ tai nạn), thì đây vẫn chỉ là đề xuất và chưa được đưa vào thi hành (Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao, 2025).
Trường hợp áp dụng quy định về miễn trách nhiệm hình sự đối với ông Cương cũng vấp phải nhiều phản đối gay gắt từ người dân. Bởi lẽ, theo thông tin từ camera của người dân ghi lại, ông Cương đã quên mất những lời thề khi được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam và hèn hạ bỏ chạy khỏi hiện trường. Hành vi này đáng ra phải được đánh giá là tình tiết tăng nặng tại Điểm c khoản 2 Điều 260 BLHS 2015: “Phạm tội thuộc một trong các trường hợp… bỏ chạy để trốn tránh trách nhiệm hoặc cố ý không cứu giúp người bị nạn thì bị phạt tù từ 03 năm đến 10 năm”. Mặt khác, rất nhiều vụ việc khác đã được người nhà tha thiết xin miễn nhưng lại không được hưởng đặc quyền miễn trách nhiệm hình sự, cho thấy sự bất nhất và vô lối trong thực thi pháp luật (Tuổi trẻ, 2026; VTC News, 2020).
Pháp luật là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng. “Trong mọi thời kì, nền tư tưởng thống trị thời đại là nền tư tưởng của giai cấp thống trị”, Marx và Engels đã viết như vậy trong Hệ tư tưởng Đức (1845) để chỉ ra tính liên kết và sự ảnh hưởng lẫn nhau giữa kiến trúc thượng tầng với giai cấp thống trị. Trong xã hội có giai cấp, pháp luật luôn mang bản chất và lợi ích của tầng lớp cầm quyền và là công cụ của giai cấp thống trị. Ở Việt Nam, đẳng cấp quan liêu nắm giữ quyền lực, liên kết với tư sản để trục lợi và sử dụng pháp luật vừa làm công cụ đàn áp, vừa làm công cụ bảo vệ đặc quyền. Tương tự như đẳng cấp Epstein ở nền pháp luật tư sản, quan liêu Việt Nam vượt ra khỏi khuôn khổ pháp luật mà chính nó đặt ra để đổi trắng thay đen nhằm phục vụ lợi ích của chúng. Chính điều này gây phẫn uất với số đông quần chúng – đối tượng chịu đựng nền pháp luật hà khắc và bất công.
Bên cạnh đó, như đặc sản thường lệ của VTV, hễ nhắc tới người trẻ, Gen Z thì sẽ không thể không quên dán nhãn họ với những nhãn dán quen thuộc. Ở đây là việc Gen Z nghe theo những lời “xúi giục”, “kích động” từ các “thế lực phản động”, nhằm thực hiện “cách mạng màu”, thậm chí còn cố gắng nói thêm về vấn đề người trẻ không chịu đẻ. Chia sẻ của người được cho là cha của nạn nhân trong phóng sự cũng có nhiều gượng ép, đặc biệt, phần sau của phóng sự vẫn cố gắng nhét thêm thông điệp chống “thế lực phản động”. VTV cũng bị cho là thực hiện phóng sự một cách vô đạo đức khi ép cha nạn nhân phải lên tiếng thay cho kẻ có tội mà không có lấy một lời chia buồn.
Đoạn phóng sự một kiểu truyền thông lõa lồ, cả vú lấp miệng em, khinh thường trí tuệ nhân dân để thể hiện một điều rõ ràng: Họ không quan tâm tới giải thích, họ không quan tâm tới công lý, cái họ cần là một cái cớ dù lõa lồ và thô thiển nhưng nhanh chóng để có thể đàn áp các tiếng nói phản kháng. Thông qua đó, họ lấy cớ gia đình muốn yên để đánh vào đạo đức của những người phản kháng, và chụp mũ người trẻ dễ bị dẫn dắt để biến những hành động đấu tranh vì công lý thành việc tiếp tay cho lực lượng phản động nước ngoài.
Dù vậy, không phải Gen Z nào cũng xấu xa trong mắt VTV, rộng hơn là những người làm công quyền. Trong mắt họ, những “Gen Z” vô sản những người phải nai lưng kiếm sống, chắt bóp từng đồng, là những đứa con ghẻ, là đối tượng cần phải dạy dỗ, chấn chỉnh nghiêm túc với những phóng sự về sinh con đẻ cái, lập gia đình, lương 5 triệu nhưng ngồi Phúc Long, thắt chặt chi tiêu để mua đất mua nhà. Nhưng cũng có những “Gen Z”, con cháu của các lãnh đạo Đảng và Nhà nước lại được nâng như nâng trứng. Trong dòng sự kiện, cộng đồng mạng đã gợi lại những chia sẻ đầy tự hào từ một nhân vật được cho là cháu của cựu Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc, mới 19 tuổi nhưng đã rất tự hào thể hiện số tài khoản hơn 300 tỉ đồng.
Bà Lâm Thị Thanh Phương – Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, vợ của kẻ gây tai nạn, cũng được chỉ ra là đã đạo văn trong luận văn thạc sĩ của mình. Luận văn của bà sau đó cũng bị rút bỏ không rõ nguyên do. Còn bài đăng trên nhóm Liêm chính Khoa học đã bị chặn bởi “Vietnam Ministry of Culture, Sports and Tourism” với các tài khoản tại Việt Nam vì lý do “pháp lý”. Dù vậy, các “Gen Z” vẫn mò được và phân tích chi tiết những điểm trùng hợp về nội dung trong luận văn của bà Thanh với các tác giả khác.
Những mâu thuẫn tích tụ
Khi “Gen Z” phản kháng, người ta ngạc nhiên vì không hình dung được Gen Z có thể phản kháng mạnh mẽ tới vậy. Cũng dễ hiểu vì có lẽ trong mắt họ, Gen Z chỉ là những đứa trẻ “cạn nghĩ, thụ động, ích kỷ”, nào có biết quan tâm tới xung quanh có gì. Có người cho rằng đây chỉ là một sự bột phát, cả những kẻ cho rằng người trẻ thích phong trào, sớm nở chóng tàn, hoặc cũng có kẻ thô thiển hơn như VTV, gán ghép một cách khiên cưỡng những phản kháng của Gen Z với các “thế lực thù địch”. Cái chết của Thùy có thể là một sự ngẫu nhiên, nhưng cơn bùng phát của Gen Z – những người trẻ vô sản Việt Nam là một kết quả tất yếu của một xã hội bị kiểm soát, đàn áp và đè nén, những mâu thuẫn và bất công giai tầng sâu sắc bị khuếch đại trong bối cảnh nền kinh tế tư bản chủ nghĩa lâm vào suy thoái.
Không ít những sự việc các bạn học sinh, sinh viên, con cháu của những người vô sản vô tội bị chết một cách tức tưởi dưới bánh xe của những kẻ có chức có quyền, hoặc có liên quan tới kẻ có quyền và cách xử lý luôn là một mẫu số chung: Sự bao che lồ lộ kẻ có tội và đi kèm là vùi dập người bị hại.
Hè năm 2022, em Hồ Hoàng Anh bị tông tử vong bởi ô tô khi đang trên đường tham gia kỳ thi THPTQG. Vụ tai nạn gây ra bởi Hoàng Văn Minh, thiếu tá quân đội. Ban đầu, kết quả giám định ban đầu của em Hoàng Anh có nồng độ cồn không đủ để khởi tố vụ án. Kết quả này gây phẫn nộ mạnh mẽ từ quần chúng vì sự vô lý tột cùng của nó. Chỉ khi gia đình em kêu oan và sự phản ứng từ quần chúng, kết quả giám định sai phạm thì mới thực hiện khởi tố. Hoàng Văn Minh sau đó bị phạt tù 14 tháng. Năm 2024, sau nhiều lần khiếu nại bất thành khi con gái 14 tuổi tử vong sau khi bị một tài xế lấn làn, chú Nguyễn Vĩnh Phúc đã phải tự mình sử dụng súng tự chế bắn hung thủ gây ra cái chết của con gái, sau đó tự sát. Chỉ sau đó tỉnh Vĩnh Long mới lật lại vụ án và mới đây lôi ra được cả một hệ thống bao che đằng sau – từ công an tới Viện Kiểm sát Nhân dân, chỉ sau cái chết của hai mạng người.
Vụ tai nạn giết người của Nguyễn Sỹ Cương không phải là một sự vụ đơn lẻ mà đã nằm trong một chuỗi sự kiện liên tục phơi bày bản chất vận hành của hệ thống. Sự trơ tráo và thô thiển của đám tư sản trọc phú và đám quan liêu trong việc tróc đèo Hải Vân – “Thiên hạ đệ nhất hùng quan”, thay bằng những căn nhà vô hồn, kệch cỡm dưới những cái tên thô bỉ và lạc loài như đã được người trẻ phản đối mạnh mẽ với hàng triệu bài viết. Kết quả? Các bài viết liên tục bị xóa, bị đổi chủ đề không rõ nguyên do.
Sự việc ở Trường Chuyên Tuyên Quang, khi một trường vùng núi nhận được 147 điểm 10, hơn 90% số học sinh được 9 trở lên (trong hơn 300 học sinh), phơi bày thực trạng báo động về gian lận và bất công trong ngành giáo dục. Kết quả? Thay vì mở rộng điều tra để tìm ra chân tướng, những học sinh được cho thi lại, bỏ qua những học sinh gian lận và những phụ huynh đằng sau đó. Sự việc cũng nhắc lại sự vụ ở năm 2018, trong đó ông Lê Hải An – Giám đốc Sở giáo dục phải cái chết mờ ám, và vẫn có nhiều học sinh gian lận tới nay vẫn chưa rõ thông tin xử lý mà có thể tới nay đã là những cán bộ, sĩ quan ưu tú trong các lực lượng công an, quân đội.
Sự việc phạt và ép thu hồi của MCK – một rapper từng lên tiếng về vấn đề đèo Hải Vân cũng như ủng hộ Bảo Ngọc Ashley, một nhà hoạt động Palestine – với lý do mơ hồ đã thể hiện mức độ độc đoán và kiểm soát tới mức gần như hoang tưởng của bộ máy về mặt văn hóa, tư tưởng. Các graffiti “Đ** cụ Vượng Vin/Vin”, cưỡng ép sử dụng xăng E10, việc thu hồi đất ở Hà Nội, giải phóng mặt bằng ở Thủ Thiêm, sông Hồng là những sự vụ dù ít được chú ý hơn nhưng đã là nguồn cơn tiềm tàng để người trẻ nhận ra bản chất hệ thống và phản kháng. Đằng xa hơn nữa là những Việt Á, Trương Mỹ Lan – đã phơi bày bản chất tham nhũng, suy đồi của hệ thống.
Và sâu xa hơn cả, những cơn bùng phát này thực chất tới từ bản chất của chủ nghĩa tư bản. Chủ nghĩa tư bản đang ở trong thời kỳ suy thoái, nơi bất bình đẳng ngày càng gia tăng, giữa giàu và nghèo. Mục tiêu sống còn của tư bản là sự tích lũy và tái đầu tư không ngừng để theo đuổi lợi nhuận để cạnh tranh và tồn tại. Dù khả năng mở rộng sản xuất của tư bản là vô hạn nhưng thị trường là hữu hạn và luôn tiến tới trạng thái bão hòa do xu hướng giảm giá trị lao động của người vô sản vì mục tiêu lợi nhuận. Khi đó người vô sản – thị trường tiêu thụ của tư sản càng ngày càng khó khăn trong việc tiêu thụ, buộc phải tiết kiệm, chắt chiu, đôi khi thắt lưng buộc bụng mà vẫn chẳng đủ sống. Khi thị trường không còn khả năng hấp thu hàng hóa/dịch vụ mới, nó làm ảnh hưởng đến khả năng mở rộng kinh doanh của tư bản, giảm khả năng sinh lời, nhà tư sản nhỏ sẽ có ít cơ hội vươn lên hơn từ lợi thế sáng tạo/ứng dụng công nghệ mới như trước. Như vậy, nhà tư sản nào càng lớn, nhiều vốn liếng sẽ có nhiều lợi thế hơn vì có thể tiếp cận công nghệ, tín dụng tốt hơn, trụ lâu hơn, dần dần dẫn tới hiện tượng cá lớn nuốt cá bé, các doanh nghiệp nhỏ hơn hoặc phải thu hẹp, hoặc phá sản hoặc bị thu mua bởi doanh nghiệp lớn hơn. Nhà tư sản nào càng giàu sẽ càng giàu lên và các thành phần tư bản nhỏ, trung lưu sẽ càng có xu hướng bị vô sản hóa. Đây là nguyên nhân trực tiếp của bất bình đẳng ngày càng gia tăng.
Hệ thống “kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” mà Đảng “Cộng sản” Việt Nam lựa chọn trực tiếp đưa Việt Nam thành một mắt xích quan trọng trong hệ thống kinh tế toàn cầu và cũng chịu tác động mạnh từ những biến động tới từ sự suy thoái của chủ nghĩa tư bản toàn cầu. Tương lai nào chờ đón người trẻ? Giá học phí đại học tăng gấp 5-6 lần chỉ sau 7 năm để rồi ra trường với mức lương chết đói. Cơ hội việc làm siết chặt, họ phải giành giật để có được một chỗ làm với đồng lương vừa đủ để sinh tồn hoặc thậm chí chết đói. Mỗi bước đi, mỗi lựa chọn đều phải cân nhắc kỹ lưỡng, vì một nước đi hụt – chọn sai trường đại học, sai ngành, có nguy cơ bị sa thải vì một tỉ lý do – quá già quá nhiều kinh nghiệm, quá trẻ thiếu kinh nghiệm, không hợp sếp/đồng nghiệp/chính trị công sở… đều có thể là một bước đẩy người trẻ xuống mức thấp hơn trong phân tầng xã hội. Chờ đợi họ là viễn cảnh năm 35 tuổi, họ có nguy cơ trở thành lao động quá tuổi, hết hạn sử dụng.
Bất bình đẳng về vật chất nghĩa là bất bình đẳng về quyền lực cũng ngày càng gia tăng. Người trẻ đặt câu hỏi: Tại sao lại có những người không cần học vẫn được điểm cao? Tại sao họ chấp nhận cạo trọc một di sản được ghi tạc trong thơ ca, để đổi lấy những căn nhà vô hồn, kệch cỡm? Tại sao kẻ con/cháu của người cầm quyền lại có thể có được 300 tỉ đồng còn người trẻ phải chật vật ở mức sinh tồn? Tại sao một Đại biểu Quốc hội – đầy tớ và là tiếng nói nhân dân, lương chưa đầy 1.000 USD/tháng lại có thể sở hữu xe BMW? Tại sao giết người lại được trắng án trắng trợn vậy, trong khi có những con người vật lộn hàng ngày lại luôn bị đè nén, vùi dập? Những vụ án bất công lại không được đem ra ngoài ánh sáng? Tiếng nói của họ bị coi là lời “ong, ve”, phản kháng bị coi là lười biếng, bị quy chụp là “thế lực thù địch”. Đó là những điều vô lý mà người trẻ đã không chịu chấp nhận. Họ đã chán việc bị dãn nhán bởi những kẻ ăn trên ngồi trốc. Họ phản kháng!
Cái chết của Thùy có lẽ đã bị vùi dập trước cơn lên đồng chủ nghĩa dân tộc, nhưng không! Người ta đã đem nó quay trở lại sau 1 năm. Những cơn lên đồng chủ nghĩa dân tộc không bao giờ có thể che giấu được sự thật mà người dân phải đối mặt với đời sống thường ngày của họ. Sự tích tụ của những bất công đẩy người dân tới ngưỡng không thể chịu đựng.
Họ phản ứng không chỉ vì bất công của một ai đó, mà còn vì chính bản thân họ, khi ngày mai, có thể họ hoặc người thân của họ cũng có thể dễ dàng bị vùi dập và lãng quên trước một hệ thống quen cả vú lấp miệng em, chịu đàn áp và che đậy. Thế hệ mà người ta thường gán nhãn “cợt nhả”, “lười biếng”, “thiếu kiên nhẫn”, “hờ hững” với thế sự đã ra sức đứng lên để bảo vệ những con người cách họ cả nửa địa cầu ở Palestine, và giờ đây họ đứng lên bảo vệ công lý những con người ở ngay đất nước mình. Người trẻ không hờ hững, không bị động, họ đang mất niềm tin ở một hệ thống đã tới thời mục ruỗng, đang giận dữ run người trước những bất công.
Người trẻ đã thức tỉnh. Họ đã biết họ có thể làm gì. Họ có thể có sức mạnh gì. Và dù người ta có cố thủ thỉ vào đầu họ rằng “Không có gì xảy ra ở Ba Sing Se” thì hiện thực sẽ giúp người trẻ sớm xé toạc tấm màn giả tạo ấy để nhận ra sự thực ở thế giới mà họ đang sống.
Thế hệ cộng sản mới
Sự bất an và phẫn nộ này không chỉ có ở người trẻ mà ở người vô sản nói chung. Các cuộc đình công gần đây của công nhân, làn sóng di cư từ thành phố về quê, sự chật vật của người công nhân thoi thóp nơi thành phố là những biểu hiện cụ thể. Nhưng ở người trẻ, họ chứng kiến sự bần cùng diễn ra một cách nhanh chóng, chỉ sau 5-6 năm sau Covid-19, bức tranh kinh tế – chính trị Việt Nam đã hoàn toàn khác. Họ lớn lên trong thời kỳ hồi phục sau khủng hoảng 2008, nền kinh tế tương đối phát triển và nhiều cơ hội. Covid-19 là một bước ngoặt bởi nó phơi bày và lột bỏ những vá víu mà chủ nghĩa tư bản toàn cầu đã cố gắng lấp từ cuộc khủng hoảng 2008, đẩy người trẻ vào trong khoảng 2-3 năm bị hạn chế các tiếp xúc cần thiết. Chào đón họ khi bước ra đời là cú sốc trước một xã hội hoàn toàn khác: Cơ hội việc làm thắt chặt, sự phát triển của AI, làn sóng sa thải, bong bóng kinh tế, lạm phát và sự hiển hiện rõ rệt của bất bình đẳng, phân chia giai cấp. Không phải ngẫu nhiên mà các phong trào retrospective – sự hồi tưởng quá khứ của người trẻ hướng về vào giai đoạn 2016 – 2019, giai đoạn kinh tế có sự phát triển nhanh và ổn định nhất.
Họ, dù đang lạc lõng và mất phương hướng, lại là thành phần tỉnh táo nhất trong xã hội hiện tại. Người trẻ hiện nay được tiếp xúc với những tư tưởng cấp tiến, họ đã tỉnh táo và không còn bị lụy với các tư tưởng dân chủ tư sản giả hiệu và đang ngả mạnh mẽ về chủ nghĩa Marx. Cùng với sự bất tin với nhà nước Việt Nam hiện tại, họ sẽ là hạt nhân của một thế hệ những người cộng sản hoàn toàn mới.
Nhưng dù vậy, sao thì vẫn luôn có những tiếng nói “tỉnh táo” giữa bầy đàn đang lên đồng, dường như là một sự nhắc nhở rằng: “Quý vị hãy chờ đó, tôi đang ở đây cơ mà! Ở đây, ở đây này!” Vâng! Chúng tôi đang nhắc tới những trí thức tháp ngà, những kẻ tiểu tư sản nửa nạc nửa mỡ, rất thích và rất hay cho mình cái quyền được lấy phong trào làm phương tiện thể hiện thông qua những lập luận sáo rỗng, những kết luận chẳng dẫn tới đâu.
Một bài viết gần 4.000 từ trên MXH, chỉ để giải thích rằng phong trào Gen Z chẳng phải là phong trào phản kháng, cũng chẳng phải là sự thu mình cá nhân, thụ động. Sau cùng, nó “chỉ” là thứ gì đó, ở đâu đó trong cái phổ phi nhị nguyên mà các nhà trí thức tiểu tư sản luôn thích áp đặt vào các phong trào thông qua những lăng kính cục bộ của họ, nhìn mọi thứ bằng lăng kính “khách quan, trung lập”. Phải rồi! Để biết Gen Z có thực sự “phản kháng” không, hay họ chỉ đang “thích nghi”, “tự bảo vệ”, “tự bảo toàn”, các trí thức tiểu tư sản phải thực hành điền giã với từng cá nhân, trò chuyện với họ, thấu hiểu họ, sử dụng một loạt các khung phân tích, thang đo khoa học xã hội khác nhau mới có thể kết luận được chính xác được! Nhưng điều quan trọng là nó dẫn tới đâu?
Sự thực là những lập luận kiểu này không xa lạ gì trong các phong trào cách mạng. Lenin trong tác phẩm Làm gì (What is to be done?) đã phản biện những kẻ cơ hội, cải lương trong hàng ngũ cánh tả, những kẻ luôn miệng cho rằng quần chúng chưa đủ nhận thức, rằng điều kiện chưa chín muồi và không nên chính trị hóa vấn đề. Mục tiêu sau cùng của họ là bảo đảm vị thế hiện tồn của mình. Dù chủ nhân của gần 4.000 từ trên không nhất thiết là kẻ cơ hội vì họ có lẽ chẳng phải Marxist, nhưng với ý định gì, những lập luận dạng này đều dẫn tới sự phi chính trị hóa và dẫn phong trào tới ngõ cụt. Một hình thức phản kháng có thể bị phi chính trị hóa không phải bằng cách phủ nhận sự bất mãn của nó, mà bằng cách diễn giải bất mãn tập thể hoàn toàn dưới dạng những lựa chọn cá nhân: nghỉ việc, không mua hàng, không kết hôn, không sinh con, rút khỏi cạnh tranh… Và như vậy, một vấn đề có nguồn gốc cấu trúc được chuyển thành hàng loạt chiến lược thích nghi cá nhân trong xã hội.
Quần chúng vô sản không cần những lập luận kiểu này, những thứ sẽ không dẫn họ tới đâu ngoài ngõ cụt tư duy mà chỉ phục vụ mục tiêu duy nhất là giúp các trí thức tiểu tư sản thỏa chí trong trò chơi ngôn từ, trò chơi lý luận để trình diễn hiểu biết tháp ngà và duy trì vị thế nửa nạc nửa mỡ của họ. Người cộng sản không nhìn một sự kiện cục bộ, câu hỏi không phải là “Đây là một phong trào phản kháng có chủ đích hay chỉ là một tập hợp các cá nhân cất cùng tiếng nói?” Người cộng sản đặt ra câu hỏi: “Nguyên nhân của điều này là gì? Nó sẽ dẫn tới đâu? Từ đây ta có thể làm gì vì mục tiêu cách mạng và tạo ra sự thay đổi trước tất cả những lộn xộn này?” Dù Gen Z có nhận thức việc họ đăng tải là một hành động tập thể hay không, ý thức về nó như là một hành động phản kháng hay không, hiểu được các hành động ấy có tạo ra thay đổi chính trị toàn diện nào hay không, thì cuộc sống bế tắc mà họ đang phải đối mặt là sự thật, hệ thống kinh tế – chính trị họ đang phải sinh tồn là sự thật, sự bấp bênh tương lai là sự thật, và mong ước có một tương lai đủ đầy, đảm bảo nơi mọi người được sống trong tự do, bình đẳng, công bằng cũng là sự thật. Và còn một sự thật nữa: Họ đang hành động vì điều đó!
Chính Gen Z đã bền bỉ kêu gọi vụ việc không được chìm sau một năm chìm đắm trong chủ nghĩa dân tộc. Chính họ – chứ không phải những trí thức tháp ngà – đã ra rả để các vụ việc không chìm nghỉm trước sự đàn áp tiếng nói của giới cầm quyền, chính họ đã nghĩ ra những hình thức sáng tạo, đặt hoa, lập website, tạo dấu Google Map, chiếm đàn thảo luận… Đó là vô thức ư? Họ thụ động chỗ nào? Họ “tự bảo toàn” chỗ nào khi hành động đó hoàn toàn có thể khiến họ bị đặt dưới nguy cơ đe dọa từ bộ máy đàn áp của hệ thống công quyền? Chính họ đã thúc ép chính quyền phải lên tiếng. Dù sự lên tiếng ấy ngờ nghệch, trơ trẽn đến khó tin, nó đã không chỉ phơi bày kẻ thủ ác, mà còn tự vạch mặt chính sự thối nát trong hệ thống của mình. Và chỉ riêng việc Gen Z đồng tâm hiệp lực đưa một vấn đề ra ngoài ánh sáng, bất chấp bối cảnh đàn áp, bất chấp sự chèn ép và ngó lơ từ “người lớn”, tự thân nó cũng đã là một thành công. Đó là thành công trong việc giúp Gen Z nhận thức được bản thân, hệ thống, xã hội họ đang sống và những gì họ có thể làm.
Gần đây nhất, thông tin thảo luận về việc xem xét bỏ Cơ quan điều tra thuộc Viện Kiểm sát Nhân dân tối cao cũng đã đang thu hút thêm thảo luận từ người trẻ. Về mặt chức năng thực tiễn, cơ quan này không có quá nhiều quyền lực thực thi trong hệ thống pháp luật do ảnh hưởng từ quyền lực lợi ích nhóm. Nhưng về mặt hình thức, nó vẫn cho thấy sự củng cố và tập trung quyền lực cao độ vào phe công an, quân đội và các không gian pháp lý dân sự đang dần bị thu hẹp. Gen Z đã không im lặng. Gen Z làm những điều này, chỉ vì bản thân họ thôi sao?
What Is to Be Done – Làm gì? Người trẻ sẽ cần làm gì nữa?
Dù vậy, chúng tôi không lãng mạn hóa sự đấu tranh này của người trẻ. Phong trào phản kháng của Gen Z Việt Nam hiện nay vẫn là một cuộc đấu tranh tự phát. Và như những cuộc đấu tranh tự phát của thanh niên ở Bangladesh, Nepal, Sri Lanka, Indonesia, Kenya… điều này sẽ không dẫn người trẻ tới mục tiêu chính trị mà họ cần: Xây dựng một tương lai nơi con người không còn phải làm nô lệ cho lợi nhuận, được sống như những con người chứ không phải tồn tại thoi thóp, chịu đựng sự đè nén và áp bức từ hệ thống quyền lực phục vụ tư lợi cá nhân.
Người trẻ và quần chúng nói chung nắm giữ trong tay họ sức mạnh vô biên. Lenin đã từng viết: “Ai có người trẻ về phe mình, kẻ đó có tương lai.” Nhưng nguồn sức mạnh này không được tập trung, nó sẽ bị phân tán và bị đánh bại từng phần. Các phong trào kể trên đều là minh chứng cho sức mạnh người trẻ, khi họ – bằng sự đồng lòng của mình đã quật ngã những thiết chế nhà nước với bộ máy vũ trang được trang bị tận răng. Nhưng cũng chính vì thiếu mục tiêu, thiếu sự tổ chức, thiếu một chương trình chính trị cụ thể mà các phong trào này sau cùng chỉ là van xả cơn giận của Gen Z, và sau đó là sự củng cố của hiện trạng cũ, với một vài thỏa hiệp bề mặt nhưng không có sự thay đổi về bản chất.
Ý thức phản kháng tự phát chưa thể chuyển hóa thành ý thức đấu tranh chính trị nghiêm túc nếu không có thực tiễn đấu tranh. Lenin đã phân tích:
Lịch sử của tất cả các quốc gia cho thấy rằng chỉ bằng nỗ lực của chính bản thân mình, giai cấp công nhân mới có thể phát triển được ý thức công đoàn. – What Is to Be Done?, 1902
Ý thức này khởi phát bằng những câu hỏi dựa trên trải nghiệm thực tiễn: “Tại sao điều này lại xảy ra? Hệ thống nào cho phép những điều này tồn tại? Tại sao có sự tồn tại hệ thống này? Tôi là ai, có vai trò gì trong hệ thống này?”. Có những câu hỏi này và tìm kiếm nó là lúc quần chúng có được “ý thức giai cấp” theo phân tích của Lenin. Khi đã phát triển ý thức giai cấp, người trẻ và người vô sản cần một tổ chức chính trị, nơi họ có thể thảo luận, trao đổi, tranh luận một cách dân chủ để thấu hiểu hoàn cảnh của họ và những người xung quanh. Thông qua đó, họ xác định được những mục tiêu triệt để cho việc đấu tranh. Từ đây, các phong trào chính trị được hình thành và người vô sản phát triển kinh nghiệm qua thực tiễn đấu tranh hoặc tham gia phong trào.
Đây cũng chính là cách Lenin xây dựng Đảng Bolshevik và chính là mục tiêu của chúng tôi trong việc xây dựng tổ chức cho người trẻ và người vô sản! Hàng nghìn nguồn sáng phân tán chỉ tạo thành ánh sáng, khi được hội tụ vào một điểm, chúng trở thành tia laser cắt phăng mọi thiết chế tư bản. Tổ chức chính là nơi hội tụ, cộng hưởng sức mạnh của người trẻ và quần chúng vô sản.
Chúng tôi phản đối chính quyền Bonapart, được biết tới dưới tên gọi Đảng Cộng sản Việt Nam, đã vì lợi ích nhóm mà bao che cho những bất công, trơ tráo kìm hãm và đè nén những phẫn uất của quần chúng. Xuyên suốt lịch sử của nó, chế độ Bonaparte đã từng đóng vai trò quan trọng trong lịch sử khi đánh đuổi thực dân và ngoại xâm, thực hiện một số hình thức cải cách vô sản. Nhưng giờ đây, vai trò chính trị của nó không còn gì ngoài một bộ máy ký sinh, nó sẽ không phục vụ mục đích nào khác ngoài duy trì các đặc quyền, đặc lợi của chính nó thông qua liên minh với chủ tư sản trong và ngoài nước để liên tục vắt kiệt và cắt tiết người vô sản (đọc thêm tại: https://marxistvietnam.com/viet-nam-toan-canh-goc-nhin-cach-mang/).
Hành động của những kẻ Bornapartist trong các vụ việc vừa qua đã đưa ra một thông điệp rõ ràng: Chúng thà bao che cho đồng loại chúng, gạt phăng mọi danh dự, sử dụng mọi công cụ áp chế hèn hạ, từ tuyên truyền, vùi dập cho tới bóp méo pháp lý để giết chết sự thật, còn hơn mang lại công lý cho nạn nhân, dù chỉ là một thứ công lý giả tạo hình thức. Sự tồn tại của chúng là sự xúc phạm, sự bóp méo hình ảnh của chủ nghĩa Marx, chủ nghĩa xã hội trong mắt quần chúng vô sản, ngăn cản quần chúng tiếp cận lý thuyết thực tiễn để có giải pháp cho chính họ. Là những người cộng sản, chúng tôi dứt khoát khước từ những kẻ này.
Chúng tôi phản đối đề xuất dân chủ tư sản của các phe tư sản đối lập. Việc đấu tranh dân chủ tư sản sẽ không dẫn Việt Nam tới đâu khác ngoài chính hiện trạng mà nó đang ở hiện tại. Câu chuyện bình mới rượu cũ sẽ không thay đổi bất cứ bản chất nào của nền kinh tế hay mối quan hệ quyền lực. Thậm chí đây sẽ chỉ là cái cớ để các thế lực đế quốc xâm phạm vào Việt Nam. Nhưng chúng tôi tin rằng những diễn ngôn chính trị kiểu này sẽ chẳng còn cuốn hút người trẻ đâu! Từ lâu các hình thức đấu tranh dân chủ tư sản ở Việt Nam đã mang đậm các yếu tố lợi ích nước ngoài, hoặc là sự xả giận của một số thành phẩn tiểu tư sản hơn là vì tạo ra thay đổi triệt để cho quần chúng. Người trẻ đã được tiếp cận với đủ thông tin để hiểu được sự trí trá, tiêu chuẩn kép và đạo đức giả của những lời kêu gọi này.
Mục tiêu của chúng tôi là xây dựng nền chính quyền chuyên chính vô sản, được thực thi bởi nền dân chủ Xô Viết – nền dân chủ đã mang lại cho người vô sản quyền được lên tiếng trong Xô Viết, mang lại cho phụ nữ quyền bầu cử đầu tiên, là nhà nước đầu tiên hợp pháp hóa hôn nhân đồng giới, mang lại cho những đứa trẻ cơ hội học tập bình đẳng để sau này nền khoa học công nghệ Xô Viết vượt trội. Nó biến Liên bang Xô Viết – mới đó còn bị coi là vùng trũng lạc hậu của châu Âu, trở thành thế lực cấp tiến hàng đầu. Dù sau này nền dân chủ ấy đã bị dìm chết trong hệ thống quan liêu xơ cứng của Stalin, nó đã, vẫn và sẽ luôn luôn là mục tiêu xứng đáng để đấu tranh.
Chúng tôi tin rằng mục tiêu này sẽ là con đường đúng đắn để tới được tương lai chủ nghĩa cộng sản, nơi con người được giải thoát khỏi gánh nặng vật chất, dẹp bỏ áp bức cường quyền để được sống đúng nghĩa là những con người. Vì mục tiêu đó, việc thực hiện cách mạng kết hợp với giai cấp vô sản thế giới để xây dựng hệ thống xã hội chủ nghĩa là điều kiện bắt buộc.
Người trẻ Việt Nam sẽ chỉ đạt được mục tiêu này khi họ được tổ chức, cùng học tập, thảo luận, tranh luận và cùng hành động. Người trẻ Việt Nam sẽ cùng đoàn kết với vô sản Việt Nam và sánh vai cùng người trẻ và vô sản thế giới vì mục tiêu lật đổ chủ nghĩa tư bản cùng các thiết chế bảo vệ nó.
Chúng ta sẽ bắt đầu với các Xô Viết – là nơi tập hợp của những thanh niên đã dám nói dám làm và những công nhân vô sản chân chính. Các Xô Viết là hạt nhân dân chủ của nền chuyên chính vô sản, nơi cộng hưởng tiếng nói tập thể của người vô sản vào mọi khía cạnh của việc điều phối hoạt động nhà nước, bộ máy chính quyền, nền kinh tế và xã hội thông qua cơ chế tập trung dân chủ. Chính nó là động lực để cách mạng được sống, để người vô sản, người thanh niên được cất tiếng nói và sử dụng quyền lực của mình.
Từ các Xô Viết này, chúng ta sẽ xây dựng những kênh truyền thông vô sản, do người vô sản điều phối, cất tiếng nói và lan tỏa tiếng nói. Sức mạnh cộng đồng đã cho chúng ta thấy, sức mạnh của sự lan tỏa thông tin cộng đồng mạnh mẽ tới nhường nào và đó là lý do vì sao các giai cấp thống trị luôn kiểm soát thông tin mạnh mẽ tới vậy
Chúng ta sẽ quốc hữu hóa nền sản xuất, các tư liệu sản xuất bao gồm cả đất đai, quyền mua bán, giao dịch đất đai, tài nguyên thiên nhiên và đặt chúng trong quyền kiểm soát tập thể, nơi mỗi người đều có thể có mái nhà để ở và sinh hoạt và thiên nhiên không còn bị cưỡng hiếp bởi những tên trọc phú thô lậu.
Chúng ta sẽ xây dựng hệ thống kinh tế, nơi người vô sản không phải hạ giá bán mình, có mức lương đủ sống, giờ làm việc 8 giờ để đảm bảo cân bằng giữa lao động sinh tồn và các nhu cầu phát triển. Nếu có người thất nghiệp, giờ làm tiêu chuẩn sẽ được giảm xuống để mỗi người đều có công việc với mức lương sống tối thiểu.
Chúng ta sẽ quốc hữu hóa tín dụng, các nhà máy, thực hành để người vô sản làm chủ sản xuất, học cách kiểm soát vận hành quá trình sản xuất và bắt đầu quá trình sản xuất dựa theo nhu cầu con người thay vì sản xuất lợi nhuận.
Chúng ta sẽ giải tán bộ máy sen đầm – công an và quân đội và thay thế bằng lực lượng vũ trang toàn dân nơi người dân có thể tự bảo vệ họ trước bộ máy đàn áp/bạo lực hoặc những kẻ đầu trộm đuôi cướp làm tay sai cho giai cấp thống trị.
Chúng ta sẽ để nghệ thuật và sự sáng tạo được phát triển một cách tự nhiên. Quyền tiếp nhận và từ chối một tác phẩm nghệ thuật sẽ là của quần chúng thay vì để nghệ thuật chết trong bộ máy kiểm duyệt quan liêu của những kẻ háo hức nghĩ thay cho người khác.
Chúng ta sẽ hủy bỏ hệ thống giáo dục đặc quyền, đặc lợi dành cho “tinh hoa” và thực hiện ngay lập tức việc miễn phí giáo dục để đảm bảo quyền học tập, quyền tiếp cận tri thức của quần chúng. Cùng với đó là các chương trình phát triển kĩ năng, hướng nghiệp. Tương tự các Xô Viết, chúng ta cũng sẽ thực hiện dân chủ trường học để đảm bảo từ học sinh, sinh viên đến các giảng viên không bị bó buộc bởi hệ thống quyền lực và xây dựng nền giáo dục khoa học, lành mạnh, phục vụ khám phá và áp dụng tri thức.
Mục tiêu ban đầu là sự nắm quyền của giai cấp vô sản, sự kiểm soát của người vô sản với tư liệu sản xuất, sự đảm bảo về mặt nhà ở, phúc lợi, hệ thống giáo dục cho con người. Tất cả để phục vụ cho mục tiêu sau cùng: Xây dựng xã hội cộng sản đích thực.
Đây không phải là những mục tiêu viển vông, đây là những hành động đã thực sự được thực hiện bởi đảng Bolshevik ở giai đoạn đầu cách mạng tháng Mười, trước khi nhà nước Xô Viết bị thoái hóa và rơi vào sự kiểm soát của đẳng cấp quan liêu.
Để điều này thành hiện thực, sự liên kết giữa người vô sản Việt Nam và người vô sản thế giới để thực hiện một cuộc cách mạng trên toàn thế giới là điều kiện tiên quyết.
Là những người cộng sản, chúng tôi xin gửi lời thành kính phân ưu tới nạn nhân là em Thùy và gia đình của em. Em xứng đáng có được những điều tốt và một tương lai rộng mở phía trước.
Và tới những người trẻ, sức mạnh chúng ta trong tay chúng ta. Rồi sẽ tới cái ngày ấy! Cái ngày mà mặt đất khô cằn bỗng nứt toác vì bất công, ngày mà mọi mâu thuẫn trực trào bùng nổ, cái ngày mà người vô sản bắt đầu đứng lên để đập phá xiềng xích của chính họ, ngày của sự tự do và bình đẳng. Nó sẽ tới thôi! Nhưng công lý của chúng ta sẽ chỉ được thực thi bởi chính chúng ta, khi chúng ta được tổ chức, có mục tiêu đấu tranh.
Hãy cùng chúng tôi thực hiện mục tiêu ấy!
Vô sản thế giới, đoàn kết lại!
Tài liệu tham khảo:
- What is To be Done?: https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1901/witbd/
- German Ideology: https://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/german-ideology/
